Sistematik Derleme Protokolü Nasıl Yazılır? PROSPERO'dan Yayına Tam Süreç

"Sistematik derleme yapacağım, literatürü tarayıp birleştireceğim", bu tanım sistematik derlemenin yalnızca görünen yüzüdür. Görünmeyen yüzü, titiz bir protokol hazırlığı, metodolojik tutarlılık ve aylarca süren sistematik bir süreçtir. Bu sürecin herhangi bir aşamasındaki hata, aylar sonra yayın reddiyle sonuçlanabilir.

Protokol Neden Sonradan Değiştirilemez?

Sistematik derleme protokolü, tüm metodolojik kararların veriye bakmadan önce belirlenmesini zorunlu kılar. Bu ilke yayın yanlılığını önlemenin temelidir.

Tarama yapıldıktan sonra "Bu çalışmaları da dahil etsek sonuç daha güçlü çıkar" kararı, sonuçlara bakarak metodoloji değiştirmek anlamına gelir. Bu p-hacking'in sistematik derleme karşılığıdır ve bilimsel bütünlük ihlali olarak kabul edilir.

PROSPERO kaydı bu nedenle prospektiftir, literatür taraması başlamadan yapılmalıdır. Tarama sonrasında kaydedilen sistematik derleme birçok dergi tarafından kabul görmez.

Protokolde En Sık Atlanan Kritik Kararlar

Araştırmacıların protokol hazırlarken en çok gözden kaçırdığı noktalar şunlardır:

PICO'nun yetersiz operasyonelleştirilmesi: "Diz OA hastaları" yeterince spesifik değildir. Hangi tanı kriterleri? KL grade sınırı var mı? Bilateral mı tek taraflı mı? Yaş aralığı? Bu belirsizlikler sonradan dahil etme kararlarında tutarsızlığa yol açar.

Çıktı ölçümleri önceden belirtilmemişse: Birincil ve ikincil çıktılar protokolde tanımlanmamışsa, sonuçlara bakarak "şunu birincil alalım, bu daha anlamlı çıktı" kararı verilebilir. Bu outcome switching olarak adlandırılır ve ciddi metodolojik ihlaldir.

Dil kısıtlaması kararının gerekçesizliği: "Sadece İngilizce çalışmalar dahil edildi" yaygın ama her zaman savunulabilir bir karar değildir. Protokolde bu kısıtlamanın gerekçesi açıklanmazsa reviewer sorgular.

Gri literatür politikasının belirsizliği: Yayınlanmamış çalışmalar, konferans bildirileri, tezler dahil edilecek mi? Bu karar yayın yanlılığını doğrudan etkiler.

İki Araştırmacı Şartı: Neden Bu Kadar Önemlidir?

Her adımı iki bağımsız araştırmacının yapması sistematik derlemenin kalite güvencesidir. Başlık-özet taraması, tam metin taraması, veri çıkarımı, kalite değerlendirmesi.

Bu şart pratikte ciddi organizasyonel zorluk yaratır. İkinci araştırmacı kim olacak? Zaman çizelgesi nasıl koordine edilecek? Anlaşmazlıklar nasıl çözülecek? Bunların cevabı protokolde yer almalıdır.

Cohen's kappa hesaplanmadan ve raporlanmadan yapılan tarama, sistematik derleme standardını karşılamaz.

Protokolden Sapma Yönetimi

Hiçbir sistematik derleme protokolden sapmadan tamamlanamaz. Beklenmedik arama sonuçları, tanım güçlükleri, literatürde öngörülemeyen boşluklar, bunlar kaçınılmazdır.

Önemli olan sapmaların şeffaf biçimde yönetilmesidir. Her protokol sapması belgelenmelidir: Ne değişti, neden değişti, bu değişiklik sonuçları nasıl etkileyebilir?

PROSPERO kaydı sonradan güncellenebilir, ancak hangi değişikliklerin kabul edildiği platform tarafından kayıt altına alınır. Bu şeffaflık, sonradan yapılan metodolojik ayarlamaların meşruluğunu sağlar.

Meta-Analiz Kararı: Ne Zaman Verilmeli?

"Meta-analiz yapacak mıyız?" sorusuna cevap protokolde verilmelidir. Ancak bu kararın kritik bir nüansı vardır.

Literatür tarama sonuçları bilinmeden meta-analizin mümkün olup olmayacağı bilinemez. Heterojen çalışmalar, farklı çıktı ölçümleri veya yetersiz sayıda çalışma meta-analizi imkansız kılabilir.

Bu nedenle protokolde iki senaryo tanımlanmalıdır: Meta-analizin uygulanabileceği koşullar ve uygulanamadığında narratif sentezin nasıl yapılacağı.

Bu Süreçte Nerede Takılınır?

Araştırmacılar en çok şu noktalarda zorlanır: PICO'nun tüm boyutlarıyla operasyonelleştirilmesi. Arama stratejisinin tüm veri tabanları için optimize edilmesi. İkinci araştırmacının koordinasyonu ve kappa hesabı. Protokol sapmalarının şeffaf belgelenmesi. Meta-analiz kararının koşullara bağlı tanımlanması.

Sistematik derleme protokolünüzü birlikte hazırlamak için 30 dakikalık ücretsiz görüşme talep edin.

Bu Analizde En Çok Nerede Takılınır?

Protokolde arama stratejisi yazdınız ama gerçek tarama çok farklı sonuç verdi, protokolden sapma nasıl raporlanır bilmiyorsunuz.
PROSPERO'ya kayıt yaptırdınız ama sonra PICO sorusunu değiştirdiniz, amendment gerekli mi belirsiz.
İki araştırmacı tarama yapacak ama pilot taramada uyum çok düşük, dahil etme kriterlerini netleştirmeniz lazım.