Sistematik Derleme Nasıl Yapılır? PRISMA 2020 ve PROSPERO Rehberi

Sistematik derleme ve meta-analiz, tıp literatüründe en yüksek kanıt düzeyini temsil eden çalışma türleridir. Doğru yapıldığında klinik karar almayı, kılavuz güncellemelerini ve araştırma politikalarını doğrudan etkiler.

Ancak sistematik derleme, adından da beklendiği gibi son derece sistematik bir süreç gerektirir.

Sistematik Derleme Nedir?

Sistematik derleme, belirli bir klinik soruya yanıt aramak için literatürde önceden belirlenmiş kriterlere göre yapılan kapsamlı taramadır. Anlatımsal bir literatür taramasından farkı, her adımın protokole bağlı ve tekrar edilebilir olmasıdır.

Meta-analiz ise dahil edilen çalışmaların istatistiksel olarak birleştirilmesidir, her sistematik derleme meta-analiz içermez, ancak her meta-analiz bir sistematik derlemenin parçasıdır.

Adım 1: PICO Çerçevesini Oluşturun

Her sistematik derleme net bir araştırma sorusuyla başlar. PICO çerçevesi bu soruyu yapılandırmanıza yardımcı olur:

• P (Population): Hangi hasta grubu? (örn. diz OA'lı yetişkinler)
• I (Intervention): Hangi müdahale? (örn. total diz artroplastisi)
• C (Comparison): Karşılaştırma grubu nedir? (örn. fizik tedavi)
• O (Outcome): Ölçülen sonuç ne? (örn. ağrı skoru, yaşam kalitesi)

PICO sorusu ne kadar net olursa, dahil etme/dışlama kriterleri o kadar tutarlı olur.

Adım 2: PROSPERO'ya Kayıt

Sistematik derlemenizi başlamadan önce PROSPERO (International Prospective Register of Systematic Reviews) veri tabanına kaydetmeniz gerekir. Bu kayıt:

• Çalışmanızın özgünlüğünü belgeler
• Yayın yanlılığını önlemeye katkıda bulunur
• Yüksek kaliteli dergilerin çoğu için artık bir zorunluluktur

PROSPERO kaydı ücretsizdir ancak form detaylıdır, metodoloji bölümünü dikkatli doldurmak, sonradan açıklanması gereken sapmaları önler.

Adım 3: Literatür Taraması

PubMed, Web of Science, Scopus, Embase ve Cochrane Library başlıca veri tabanlarıdır. Çalışmanın kapsamına göre PsycINFO, CINAHL veya alanınıza özgü veri tabanları da eklenebilir.

Arama stratejisi MeSH terimleri ve serbest metin terimlerinin kombinasyonuyla oluşturulur. Bu strateji makalede ayrıntılı raporlanmalıdır, herhangi bir araştırmacının aynı aramayı tekrarlayabilmesi ilkesi geçerlidir.

Adım 4: Tarama ve Eleme

İki bağımsız araştırmacı tarafından yapılan başlık-özet taraması ve ardından tam metin değerlendirme, sistematik derlemenin kalite güvencesinin temelidir.

Tarama sürecinde Rayyan veya Covidence gibi araçlar büyük kolaylık sağlar. İki araştırmacı arasındaki uyum Cohen's kappa ile ölçülür ve raporlanmalıdır.

Adım 5: Veri Çıkarımı ve Kalite Değerlendirme

Dahil edilen çalışmalardan standart bir form aracılığıyla veriler çekilir. RCT'ler için Cochrane RoB 2, gözlemsel çalışmalar için NOS (Newcastle-Ottawa Scale) en yaygın kalite değerlendirme araçlarıdır.

Adım 6: Meta-Analiz (Uygunsa)

Çalışmalar yeterli homojenlik gösteriyorsa istatistiksel birleştirme yapılabilir. RevMan (ücretsiz, Cochrane'in aracı) veya R'daki meta ve metafor paketleri bu iş için kullanılır.

Forest plot, heterojenitenin görsel değerlendirmesinde ve etki büyüklüğünün sunumunda standarttır. Publication bias için Egger testi ve funnel plot raporlanmalıdır.

PRISMA 2020 Akış Şeması

PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses) 2020 güncellemesiyle birlikte, çalışma seçim sürecini gösteren akış şeması zorunlu hâle gelmiştir. Bu şema, kaç çalışmanın hangi aşamada elendiğini şeffaf biçimde gösterir.

Sistematik derleme yazmayı planlıyorsanız, hedef derginin PRISMA uyumu şartını önceden kontrol edin.